Monday, August 29, 2005

Srpska Crnja

KRATKA ISTORIJA SRPSKE CRNJE
Srpska Crnja se prvi put pominje u Srednjem veku (1373. god.), pod imenom Corna, Godine 1482. pominje se Crno Seliste (danas Menos), a 1528. godine, na najstarijoj karti Ugarske, ubelezena je kao vece naselje. U XVI veku Turci zauzimaju Banat (1552.) i u Crnji formiraju svoje naselje na Menosu. Prvi delimicni popis stanovinstva je iz turskih vremena (1660. god.) kada se pominju jedan svestenik i nekoliko imucnijih ljudi u selu. Tada je vec postojala crkva.
Velika bitka izmedju hriscanske carske vojske, koju je predvodio knez Fridrih Avgust, i turske vojske na celu sa sultanom Mustafom, odigrala se 26.08.1696. godine u blizini Crnje, u delu hatara koji se danas zovu Seles i Endres, na reci Begej, koji je u to vreme tuda proticao. Srpske cete predvodio je Jovan Monastirlija.
Carski vojnici i granicari (militari), koji su ucestvovali u borbama protiv Turaka kod Slankamena (1691), Srpske Crnje (1696) i Sente (1697), naselili su se 1698. godine u Crnji. Tada je naseljeno 13 porodicnih zadruga Srba i Crnogoraca. Mnoge crnjanske porodice vode poreklo od ovih granicara (militara), koji su proteravsi Turke dosli na crnjansku gredu.
Pocetkom XVIII. veka (1716) u Crnju dolaze austrijski inzenjeri, koji premeravaju hatar i formiraju naselje i ulice, usoravaju kuce, koje su bile razbacane na sve strane. Od 1718. godine Crnja vise nije pod turskom upravom, vec pripada Austriji. Godine 1753. izvrsena je kolonizacija Crnje. Iz mesta Semialj (danas u Rumuniji) preseljeno je 68 srpskih porodica, sa oko 500 clanova, a sa njima i manji broj Rumuna.
Krajem XVIII. veka (1790.), naseljeno je na zapadnoj strani Crnje 55 porodica Nemaca iz Zombolja. Od tada se stari, veci deo naselja zove Srpska Crnja, a novi Nemacka Crnja. U to vreme pukovnik Cekonic, poreklom Hrvat, prvo dobija za zasluge a zatim kupuje najveci deo hatara Srpske Crnje.
U prvoj polovini XIX. veka, naseljen je manji broj Madjara, najvise na majurima i salasima grofa Cekonica, koji je vec tada posedovao 30.000 jutara zemlje. Prema podacima iz 1836. godine ukupno je Crnja imala 4.370 stanovika, od toga Srpska Crnja 2.832, a Nemacka Crnja 1.538.
Popis stanovnistva 1878. godine pokazuje da u Srpskoj Crnji ima 770 kuca i 3.800 stanovnika, u Nemackoj Crnji 260 kuca i 2.600 stanovnika. U velikom pozaru, koji je izbio 1886. u Nemackoj Crnji, a prosirio se na Srpsku Crnju, izgorelo je 250 kuca.
U XX. veku (1920. godine) osnovano je novo naselje, severno od Srpske Crnje, pod nazivom Vojvoda Bojovic. Naseljavanje je izvrseno u periodu 1920-1024, kada je izradjeno 400 kuca. U njih se uselilo 30 dobrovoljackih porodica iz Prvog svetskog rata, ostalo su bili kolonisti iz Crnje, Klarije i Rumunije. Poslednja kolonizacija Srpske Crnje, bila je 1945. godine, kada se u napustene nemacke kuce uselilo 400 srpskih porodica, sa 2000 clanova iz bosanske Krajine (okolina Kljuca i Mrkonjicgrada). Posle Drugog svetskog rata, sva tri naselja: Srpska Crnja, Nemacka Crnja i Vojvoda Bojovic, spojena su u jedno pod nazivom: Sprska Crnja.
Najveci broj stanovnika (8.200) imala je Srpska Crnja 1948. godine. Granicni prelaz prema Rumuniji otvoren je 1970. godine i od tada se mesto nalazi na medjunarodnom putu Zrenjanin - Temisvar. Prema popisu iz 1991. Srpska Crnja je imala 5.000 stanovnika, a prema podacima iz 2002. godine 4.400 stanovnika.

SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA
O vremenu gradnje hrama u Srpskoj Crnji postoji nedoumica. Prema S. Borovskom, sazidan je 1775. Medjutim, zapis u kartusi ispod carskih dveri, pronadjen prilikom obnove crkve 1892, govori da je crkva podignuta 1788. Gradjevina je uobicajeno jednobrodna, veoma izduzene osnove. Apsida je polukruzna, dok je zvonik nizak, sa isturenim tremom, odnosno dva stuba koji drze u zoni krovnog venca trougaoni timpanon. zidne povrsine jednostavno su obradjene, sa plitkim pilastrima izmedju prozora. Krovni venac je jednostavno profilisan. Unutrasnjost je poluoblicasto zasvedena. Hor nose dva stuba, a ograda je uradjena od niza drvenih balustrada. Ikonostas sa baroknim duborezom slikao je nepoznati slikar 1787.
Osamnaest ikona na ikonostasu, na pevnicama i tronovima iz 1853. rad su Djure Jaksica, najznacajnijeg slikara srpskog romantizma. Iako pripadaju njegovim ranim radovima, u kojima je osetna tendencija da se postigne slicnost sa ikonama Konstantina Danila, crnjanske ikone znacajne su medju relativno malobrojnim Jaksicevim delima iz oblasti crkvenog slikarstva.
Djura Jaksic je tokom 1852 i 1853. godine zapoceo zamenu ikona, ali nije zamisao izveo do kraja. Krajem XIX. veka, 1892. godine, obnovu odnosno delimicno preslikavanje ikonostasa, izvrsio je J. Riger iz Temisvara.
Na Jaksicevim ikonama vidi se jedini primer "Djackog imitiranja" Konstantina Danila, u to vreme cuvenog slikara iz Velikog Beckereka (Zrenjanina). Njihova vezanost za Danila mogla je da proistekne ne samo iz zahteva crnjanskih mestana vec i kao uslov samog paroha, Jaksicevog oca Dionisija, osvedocenog postovaoca Danilove umetnosti. Danilovo crkveno slikarstvo tada je bilo uzor lepote i merilo ukusa, zbog cega je niz slikara, radeci na teritoriji Banata, morao da se prilagodjava narudzbinama koje su trazile izricito oponasanje. Zvuci paradoksalno Jaksiceva uzgredna, ali vazna primedba da svestenici nisu delili misljenje Banacanja o popularnosti Danila, verovatno zaziruci od njegovog nazarensko-katolickog ikonografskog programa. "Od nasih svecenika redak je koji poznaje Danilove ikone, a da ne vice na njega", pise Jaksic, u Uspomenama. Sa jaksicem se dogodilo obrnuto. Pokusavajuci da zadovolji narucioce i trudeci se da oponasa Danilov ikonopis, sto mu u stvari nije polazilo za rukom, doziveo je da mu nezadovoljni Crnjani ikonu Bogorodice s Hristom ostete, "na tri mesta raspore".

Milutin Jaksic

Milutin Jaksic(1863 - 1937)
Sinovac Djure Jaksica, sin siromasnog seoskog ucitelja sa petoro dece, Milutin Jaksic je rodjen 1863. godine u Srpskoj Klariji (Radojevo) gde mu je otac tada bio ucitelj. Osnovnu skolu zavrsio je u svom rodnom mestu, a Veliku srpsku gimnaziju u Novom Sadu. Po zavrsenoj gimnaziji, upisuje se u Bogosloviju u Karlovcima. Interesujuci se vec tada, veoma zivo za nauku, Jaksic se ne zadovoljava zavrsenom bogoslovijom, vec se upisuje na Pravni fakultet u Budimpesti. Verovatno bi doktorirao prava, jer je vec bio polozio dva "rigoroza", ali se upravo u to vreme ukazalo upraznjeno mesto profesora - katihete u Novosadskoj gimnaziji. Jaksic je jos ranije zeleo da se stalno nastani u Novom Sadu, gde su mu ziveli prijatelji, te stoga prihvata ovo mesto. Na duznosti profesora Novosadske gimnazije ostaje samo godinu dana. Vec krajem 1890. godine bude izabran za profesora Karlovacke bogoslovije, koja je u to vreme bila u rangu fakulteta, u svojoj 28 godini zivota. Zbog bolesti, napusta mesto profesora i 1903. godine se penzionise. Vraca se u Srpsku Crnju, gde sa malim prekidima zivi do smrti. Svo vreme trajanja Prvog svetskog rata, Milutin je, kao i dosta njegovih istomisljenika, proveo po Austrougarskim zatvorima. Prijatelji su mu predlagali da moli vlasti da ga puste na slobodu. No, Jaksic, oprobani politicki borac i veliki junak, koji se nikada nikome nije pokorio, mirno im je odgovorio: 
"Nisam trazio da budem zatvoren, necu moliti ni da me puste".Po zavrsetku rata, bude izabran u Ustavotvornu skupstinu, kao poslanik gornjeg Banata, ali razocaran politikom koja je vodjena, veoma brzo vraca mandat i povlaci se iz politike do smrti. Umro je u Srpskoj Crnji 1937. godine. 
Milutin Jaksic je prvenstveno istoricar. Veoma se ozbiljno bavio istoriskom naukom. Napisao je citav niz istoriskih studija i clanaka, a najvaznije su mu studije o Patrijarhu Arseniju VI Sakabendi i studija o Mitropolitu Vicentiju Jovanovicu. Pored bavljenja istoriskom naukom, Milutin je veoma aktivno ucestvovao u svim drustvenim zbivanjima u Vojvodini onoga doba. Oko cetrdeset godina aktivno je saradjivao u "Letopisu" Matice Srpske, zivo se zalazuci za reformu ove stare kulturne institucije Vojvodine.
Aktivno se bavio i knjizevnoscu. Prve njegove decje pesme stampane su u Zmajevom "Nevenu". Napisao je i izvestan broj pripovedaka, objavljenih u raznim casopisima i kalendarima toga doba. Najpoznatija pripovetka mu je "Mija Brodar".
Kompletno stvaralastvo Milutina Jaksica jos uvek je nedovoljno izuceno.

Momcilo Milankov

Momcilo Milankov
Rodjen je 1924. godine u Srpskoj Crnji, gde je zavrsio i osnovnu skolu. U Zrenjaninu je zavrsio tadanju Trgovacku akademiju, a u Beogradu Ekonomski fakultet. Jedno vreme radio je kao novinar Radio Beograda, a poslednjih nekoliko godina radi kao jedan od urednika Izdavackog preduzeca "Prosveta" u Beogradu. 
U knjizevnosti se javlja 1951. godine. Prva zbirka pripovedaka, "Odlomci iz traganja za Majom" izasla mu je 1957. godine. Od tada je objavio nekoliko zbirki pripovedaka: "Crveni krovovi" 1960. godine, "Doba muskih", "Potonulo ostrvo" 1967. godine. Pored pripovedaka, Milankov pise i romane. Do sada je objavio tri: "Jesenji dogadjaj" 1958. godine, "Covek s loptom" 1961. i "Klupa na kraju sveta" 1964. godine.
U svom bogatom proznom stvaralastvu, Milankov se ogleda i u TV drami. Napisao ih je ukupno pet, od kojih su "Otrovna biljka" i "Svecanost na usputnoj stanici" veoma lepo primljene kod televizijskih gledatelja.

Voislav Kuzmanovic

Voijslav Kuzmanovic
(Autobiografija iz 1971. godine) 
Rodio sam se 1. V. 1930 u Srpskoj Crnji. Maturirao sam u Zrenjaninu 1948. godine. Iste te godine upisao sam medicinu u Zagrebu. 1953 godine apsolvirao sam, ali nisam nikada zavrsio studiranje iako mi je preostalo samo nekoliko ispita.
Prvu pripovetku stampao sam 1953 godine u jednom Splitskom casopisu. Vec 1956 godine izdavacko preduzece "Zora" iz Zagreba izdaje mi knjigu novela "Petar na pijesku". Posle toga pisem uglavnom radio i TV drame. 1959 godine sam dobio nagradu grada Zagreba za radio dramu "Ubio sam Petra". 1964 godine dobio sam Veliku nagradu Poljskog radija kao najbolji strani autor godine za radio dramu "Kucanje". Do danas sam napisao preko 40 radio i TV drama koje su izvodjene na skoro svim evropskim radio stanicama. 1968 i 1969 godine izasle su mi dve knjige u Pragu na ceskom jeziku. Knjiga novela i knjiga radio drama. U dve antologije najboljih radio drama sveta na ceskom i nemackom jeziku nalaze se i moje radio drame. Ovog leta u Zagreb u mi izlazi knjiga u kojoj je izbor od 13 radio drama. Stalno sam zaposlen na Radioteleviziji Zagreb kao urednik u umetnickom programu radija.

Draga Gavrilovic

Draga Gavrilovic(1854 - 1917)
Rodjena je 1854. godine u Srpskoj Crnji, u porodici uglednog i postovanog crnjanskog trgovca Milana Gavrilovica. Osnovnu skolu zavrsila je u Novom Sadu, a uciteljsku, u vremenu od 1875. do 1878. godine u Uciteljskoj skoli u Somboru. Od 1880. do penzionisanja, 1911. godine radila je u Crnji, kao srpska narodna uciteljica. Bila je veoma krhkog zdravlja. Jos kao ucenica uciteljske skole cesto je zbog bolesti odustvovala. U toku trogodisnjeg skolovanja imala je 540 "izgovorenih" i 20 "neizgovorenih" izostanaka. 
Od proleca 1900. godine sve je cesce i sve duze otsutna u skoli, sto skolskim vlastima, siromasne crkvene opstine crnjanske, pricinjava posebne teskoce, jer joj moraju i davati platu i placati "zamenicu". 
Umrla je od tuberkuloze, 1917. godine u Srpskoj Crnji, u 63. godini zivota.
Knjizevno stvaralastvo Drage Gavrilovic jos uvek je nedovoljno izuceno. Knjizevnik Bogdan Ciplic, bliski Dragin rodjak, pronasao je u oskudnoj zaostavstini njezinoj rukopis sa naslovom "Spisak mojih radova". Prema ovom spisku, verovatno pravljenom po secanju, jer su neke godine i naslovi netacni, Draga je napisala dva romana, "Iz uciteljskog zivota", objavljen u "Javoru" 1884. i " Devojacki roman" objavljen takodje u "Javoru" 1889. Pored toga, prema spisku, objavila je i 13 pripovedaka, par polemickih clanaka i nekoliko decjih pesama objavljenih u "Nevenu". 
Najvise svojih pripovedaka objavila je u Nedeljnom listu za prosvetu, privredu i zabavu naroda, "Sadasnjost", koji je izlazio u Kikindi. Ceste teme o kojima pise, mada se nikada nije udavala, su problemi zenidbe i udadbe na selu. Ovu temu srecemo u citavom nizu Draginih pripovedaka: "Razume se, onu lepsu", "Baba devojka", "Sudjenik", "I ona je uskocila", "Ona je, srce mi kaze". No pored ovih, Dragu interesuju i druge teme. U propovetci "Misli u pozoristu", uporedjuje odgovornost u poslu oko prosvecivanja naroda, srpsku narodnu uciteljicu i srpsku narodnu glumicu.
Draga Gavrilovic je, verovatno, prva zena u srpskoj knjizevnosti koja pise romane.

Mileta jaksic

Mileta Jaksic(1863 - 1935)
Djurin sinovac, Mileta Jaksic, rodjen je u Srpskoj Crnji 1863. godine. Osnovnu skolu zavrsio je u svojoj rodnoj Crnji. Po zavrsenoj osnovnoj skoli, otac ga upisuje u Veliku srpsku gimnaziju u Novom Sadu, gde je vec bio djak njegov brat od strica, Milutin Jaksic. Osmi razred gimnazije i maturu zavrsio je u Osijeku, skolske 1888/89. godine. Sledece skolske godine upisuje se u Bogosloviju u Karlovcima. Po zavrsenoj bogosloviji, upisuje se na Filozofski fakultet u Becu, koji, iz materijalnih razloga, napusta vec posle nekoliko meseci. Od 1896. go kraja 1899. godine, Mileta je nastavnik Monaske skole u Hopovu u kojoj predaje sprski jezik, istoriju i omilitiku. Posto je monaska skola ukinuta, trazeci novo zaposlenje, jedno vreme Mileta provodi u Crnji, odakle odlazi u Temisvar, na duznost konzistorijalnog podbeleznika. I u Temisvaru ne ostaje dugo. Cinovnicka sluzba ga ne privlaci, cesto napusta kancelariju da bi prosetao temisvarskom tvrdjavom.
Posle ovih seljakanja, Mileta se konacno, na duze vreme stabilizuje u Crnji. 1904. godine, kao "mirski" svestenik, prima parohiju svog preminulog oca i ostaje u Crnji sve do 1920. godine. Te godine prelazi u Novi Sad, na duznost bibliotekara Matice Srpske. No, i ovde se dugo ne zadrzava. Vec pocetkom 1922. godine je u Beogradu, gde je i umro, 1935. godine.
Sahranjen je na Novom groblju, pored svog strica, Djure Jaksica.
U knjizevnosti se javlja veoma rano. Prvu pesmu objavio je vec 1884 godine u Zmajevom "Nevenu" kada je imao samo 15 godina, prvu ozbiljnu pripovetku "Crno mace", objavio je 1892. godine.

Djura Jaksic

Djura Jaksic (1832 - 1878)
Buduci pesnik i slikar, uveden u maticnu knjigu kao Georgije rodio se 27. jula 1832. godine u Srpskoj Crnji. Ugledni paroh Dionisije Jaksic i njegova supruga Hristina dobili su sina prvenca Georgija - Djuru, a srpska knjizevnost i slikarstvo jednog od najznacajnijih stvaralaca.Kuca pesnikovog oca i danas je nedaleko od, za svoje vreme, raskosne barokne crkve podignute 1788. godine. U crkvi se danas cuvaju, osim starih ikona iz XVIII veka i ikone nad pevnicama, prestone ikone, ikone na dverima i na tronovima, koje je Djura Jaksic naslikao u Becu 1852 godine. Otac pesnika Djure Jaksica, Dionisije Jaksic (1806 -1878), seoski svestenik, bio je intelektualac, visokoobrazovan i kulturan covek. Imao je razumevanje za muziku, slikarstvo (o tome postoji svedocanstvo Djure Jaksica), pa i za literaturu. Jos kao mladic, u djackim danima, okusavao se u "stihotvorstvu". Svoje puno shvatanje kulture manifestovao je i time sto je, mada uz najvece materijalno naprezanje i zrtve, skolovao svojih pet sinova: Djuru, Maksima, Marka, Jovana i Veminijana. Sva braca, kao i sinovi Djure Jaksica, istakli su se u politickom i javnom zivotu Vojvodine. 
Mileta Jaksic (1863 - 1935), mada mu je definitivno priznato ugledno mesto u srpskoj literaturi, nekako stalno je ostao u senci svog strica Djure.U Autobiografiji, uz pismo upuceno iz Beca (22. februara 1860) Djordju Popovicu, Djura Jaksic je opisao svoje skolovanje od Segedina preko Temisvara do Peste.
U svojim Uspomenama, od dogadjaja radosnih i tuznih, dozivljenih u revoluciji 1848., Jaksic je sagradio "majesteticku romanticnu viziju tih dana", posvecenu drugu iz mladosti Jovanu Jovanovicu Zmaju.
Djura Jaksic obicno sa puno topline pominje svoje knjizevne ucitelje: Petefija, Bajrona, Jolesa. O Danielu cuti, jedino govori o ljubavi svog oca prema belikom slikaru. U Veliki Beckerek (Zrenjanin), kod tada najslavnijeg slikara Konstantina Daniela (1803 -1873), Jaksic je dosao aprila 1849. godine. Danielov uticaj na likovno formiranje mladog Jaksica vidan je na delima nastalim izmedju putovanja u Bec i Minhen. "Radjena su sa reminiscencijama na bidermajersko-danielovsko-becki manir"

Aleksandar Zarin

Aleksandar Zarin
Rodjen u Srpskoj Crnji 1923. godine. Likovnu akademiju i specijalan tecaj zavrsio u Beogradu. Prvi put izlagao 1950. godine. Samostalne izlozbe u Beogradu 1956, Smederevu 1957, Novom Sadu 1962, Srpskoj Crnji 1962. Izlagao na kolektivnim izlozbama u zemlji sa ULUS-om, Grupom Samostalni, Grupom Prostor 8, na izlozbama SLUJ-a, Oktobarskom salonu, izlozbi NOB u delima likovnih umetnika, izlozbi Savremena srpska umetnost u Zagrebu. Ucestvovao na izlozbi Savremena jugoslovenska umetnost u Lozani 1962. Dobitnik je sledecih nagrada: Prva nagrada za spomenik Jovanu Popovicu (Kikinda 1950), za spomenik Branku Radicevicu (Beograd 1952), za spomenik Otporu (Ada 1960), Nagrada Oktobarskog salona u Beogradu, Nagrada "RENO" u Holandiji, Forumovom nagradom 1962, nagradom Umetnicke galerijie u Ecki 1962, prva nagrada za spomenik Pozarevackom odredu 1970, prva nagrada za skulpturu "U slavu rada" (Krusevac). Izveo je vise javnih spomenika.
Docent Akademije za likovne umetnosti u Beogradu.